ناسازه‌ی نوسازی و مشروطه در تجربه‌ی ایرانی: بررسی سیاست‌های نوسازی آمرانه‌ی رضا شاه (با تاکید بر مطبوعات آن دوره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

Ph.D. علوم سیاسی از دانشگاه تولوز ، مدرس علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی.

چکیده

در واپسین سال های حیات انحلال سلسله ی قاجاریه، میل و خواست رضاخان، مطابق با آنچه کمال آتاترک در ترکیه ایجاد کرده بود، استقرار نظام جمهوری در ایران بود. این ایده در بطن خود، بالقوه حامل تنش، تضاد و مناقشه های بسیاری شد. از جمله مهمترین آنها، مواجه شدن با نارضایتی و خشم روحانیونی بود که پس از انقلاب مشروطه شاهد اعمال هجمه ها و تندروی های وکلای اقلیت رادیکال مجلس شورای ملی بودند. وکلای مذکور خواستار عدم دخالت روحانیون در امور کشور و به ویژه سیاست شده بودند. لذا ایده ی تغییر نظام حکومتی پادشاهی مشروطه به جمهوریت با رهنمودها و مخالفت های آیت الله سیدحسن مدرس راه به جایی نبرد. پس از این ناکامی، سعی بنیانگذار سلسله ی پهلوی بر آن بود که شخصیت های متنفذ سیاسی و نخبگان جامعه را حول محور برنامه هایی نظیر مدرنسازی، تمرکزگرایی، توسعه ی اجتماعی و اقتصادی، ایرانی سازی و ملی گرایی گرد آورد. واقعیت آن است که پانزده سال پس از تکوین انقلاب مشروطه مقارن با سال های ۱۲۸۵ تا ۱۳۰۰ شمسی دستاوردهای اصلی و الزامات مشروطه خواهی که وضع کنسطیطوسیون (قانون اساسی)، حاکمیت قانون، تاسیس پارلمان، آزادی، تحدید حدود قدرت و اختیارات شاه در چهارچوب قانون، تفکیک قوای مملکتی و غیره را شامل میشد از جانب رضاخان به طور کامل نادیده گرفته شده بود. آیا هرج و مرج و مسئله ی امنیت پس از انقلاب مشروطه بود که فوریت تکوین یک حکومت دموکراتیک را به تاخیر انداخت؟ همانطور که خواهیم دید محقق کردن اهداف رضاخان به هیچ وجه کار آسانی نبود، بر همین اساس اولین اولویت وی مبارزه با شکاف های اجتماعی بود که خود را در قالب جنبش های جدایی طلب و قدرت های قبیله ای نافرمان و سرکش نشان میداد که پذیرش نظم جدید، تمرکزگرایی و وحدت ملی ایران را بر نمی تابیدند. در حقیقت، قبیله گرایی و قدرت قبایل به زعم وی یکی از موانع عمده در جهت ایجاد یک دولت مدرن و متمرکز بود. در اولین سالهای سلطنت رضاشاه، انگلیسی ها و روس ها مخالفتی با این پروژه نشان ندادند، البته شانزده سال بعد (۱۳۲۰ ش) هر دو قدرت جهانی مذکور علیرغم وجود دشمنی های عمیق و ریشه دار، به واسطهی خطر مشترک از جانب کشورهای آلمان، ایتالیا و ترکیه، متفق القول شده، در اشغال نظامی ایران تردید نکرده و رضاشاه را از سلطنت خلع و از ایران تبعید کردند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Paradox of Modernization and Constitutionalism in Iranian Experience: study of Reza Shah’s Authoritarian policies.

نویسنده [English]

  • Mehdi Aslanzadeh
Ph. D in Political sciences
چکیده [English]

     In this paper we will survey that the first element of renovation in the last years of Qajar dynasty’s dissolution -according to Reza Khan’s desire and will power- and in accordance with what Kemal Ataturk had established before in Turkey, was establishing a republic regime in Iran. This idea intrinsically and potentially caused many contradictions, conflicts, and tensions. To mention the most important one, the regime confronted with dissatisfaction and anger of clerics who after the constitutional revolution had observed attacks and radical action of “the minority of advocates in parliament. Also, they had observed the revolution experience of Turkey in objective and tangible way. So the idea of changing governmental system to republic system with guidance and oppositions of Ayatollah Seyed Hassan Moddares completely failed. After this defeat, the mere effort of the founder of Pahlavi dynasty was to assemble the influential political personalities and elites around the programs like modernization, centralization, political and social developments, iranisation and nationalization. The fact is that fifteen years after the creation of constitutional revolution concurrent with solar years between 1282 to 1300, fundamental accomplishments and constitutional requirements which included Constitutional Law, rule of law, establishment of parliament, freedom, the threat of limiting king’s power and authorities in the framework of the act of law, separating the powers of governments, and other factors all was ignored completely by Reza Khan. Did anarchy, insecurity, and the security issue after the constitutional revolution caused the delay of the urgency of creating a democratic system? As we shall consider it later, fulfilling Reza Khan’s goals was totally very difficult. On the basis of this his first priority was opposing against social division which embody themselves in the form of unruly and disobedient dissociation movements and tribal power which deny to accept the new order, centralization, and national unity. In fact in his opinion tribalism and tribal power was a main impediment to establish a modern and central government. In the first years of Reza Khan’s reign, English and Russian government did not show any opposition to this project. Although sixteen years later in 1320 solar year, both two of the mentioned world power despite their deep-rooted hostility, and due to the common threat from Germany, Italy, and Ottoman Empire allied together and did not hesitate for military occupation and dismissal of Reza Khan from monarchy and exile.

  French
Le paradoxe de la modernisation et du constitutionnalisme dans l’expérience iranienne:
[Etude de la politique autoritaire de Reza Shah]
Durant les dernières années de la dissolution de la dynastie Qajar, le désir et la volonté de Reza Khan, conformément à ce que Kemal Ataturk avait établi auparavant en Turquie, consistait à instaurer un régime républicain en Iran. Cette idée a intrinsèquement et potentiellement provoqué de nombreuses contradictions, conflits et tensions. Pour mentionner le plus important, le régime est confronté au mécontentement et à la colère de clergés qui, après la révolution constitutionnelle, avaient observé les attaques et les actions radicales de la minorité des représentants au parlement. Ces représentants minoritaires avaient demandé la non-ingérence des clergés dans les affaires du pays et en particulier dans la politique. Par conséquent, l'idée de transformer le régime monarchique constitutionnel en un Etat républicain avec les conseils et les oppositions de l'ayatollah Seyed Hassan Moddares a complètement échoué. Après cette défaite, le fondateur de la dynastie Pahlavi s'est efforcé de rassembler les personnalités politiques et les élites influentes autour de programmes tels que la modernisation, la centralisation, le développement politique et social, l'iranisation et la nationalisation. En effet, quinze ans après le commencement de la révolution constitutionnelle concomitante avec les années solaires de 1285 à 1300, les principales réalisations et les exigences constitutionnelles telles que l’état de droit, l’établissement du Parlement, la liberté, la délimitation de pouvoir du roi dans le cadre de la loi, la séparation des pouvoirs et bien d'autres facteurs, ont été complètement ignorés par Reza Khan. Est-ce que l’anarchie et la question de la sécurité après la révolution constitutionnelle ont-elles retardé l'urgence de créer un Etat démocratique?  Comme nous le verrons plus tard, la réalisation des objectifs de Reza Shah était très difficile. Pour cette raison, sa première priorité était la lutte contre la fracture sociale qui se manifestait par des mouvements séparatistes et de pouvoirs tribaux réfractaires refusant d'accepter le nouvel ordre, la centralisation et l'unité nationale. En effet, à ses yeux, le tribalisme et le pouvoir des tribaux constituaient l’un des principaux obstacles à la mise en place d’un Etat moderne et central. Pendant les premières années du règne de Reza Khan, les Britanniques et les Russes ne s’opposèrent pas à ce projet. Bien sûr, seize ans plus tard (1320), chacune des deux puissances mondiales, malgré l’existence de leurs hostilités profondes et enracinées, en raison de la menace commune de l'Allemagne, de l'Italie et de l'Empire ottoman, parvinrent à s’allier l’un avec l’autre et n'hésitèrent pas à occuper militairement l’Iran et à destituer  Reza Shah de la monarchie et à l’exiler.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Press
  • Modernization
  • Constitutionalism
  • Reza Shah
  • Authoritarian policies le constitutionnalisme
  • l’état de droit
  • la modernisation
  • l’état absolu
  • la fracture sociale